1. राेमि साम्राज्य : निराे (A.D. 64)
पहिलो शताब्दीकाे समयमा राेमि साम्राज्यकाे सम्राट निराेलाई राेममा एउटा सुबिधा सम्पन्न नयाँ शहर बनाउन मन लाग्यो। तर तिनलाई त्यहाँकाे पुरानो शहरलाई हटाउन असम्भव थियोे। यसकारण तिनले राेमकाे शहरहरूमा स्वयं आगाे लगाएर नष्ट गरिदिए र त्यसकाे सारा दाेष ख्रीष्टियनहरूमाथि लगाई दिए।[१][२]
सजाय स्वरूप ख्रीष्टियन विश्वासीहरुको शिर काटिदिए, जलाए, तिनीहरुलाई कोर्रा लगाए, अनि धेरै जनालाई क्रूसमा झुण्ड्याएर मारे। कसैलाई ढुङ्गाले हाने, कसैलाई जंगली जनावरहरू र सिंहको अगाडि फालिदिए।
ख्रीष्टियनले अन्य देवताहरूलाई बलि नचढाउनेहरू र मूर्तिपूजा नगरेकाे कारण देशद्रोही, विभिन्न अफवाह अपराधी, गैरकानूनी भेला, र रोमन धर्मत्यागको नेतृत्व गर्ने विदेशी पंथको परिचय दिएकाे भन्दै अन्य थुप्रै झुठो आराेपमा सजाय दिए।[३]
सम्राट नेरोको क्रोध ख्रीष्टका अनुयायीहरूप्रति यति भयानक थियो कि त्यस समयकाे इतिहासकार यूसेबियसले यसरी लेखेका छन, “जुनै पनि मानिसले मान्छेका लासहरूले भरिभराउ भएका शहरहरू देख्दछ: वृद्धहरूका लासहरू जवानहरूका लासहरूसँगै लडिरहेका, अनि खुला सड़कहरूमा लडिरहेका, स्त्रीहरूप्रति कुनै आदर नराखी, स्त्रीहरूका नग्न लासहरू!”[४]
येशू ख्रीष्टको मण्डलीमा सतावटको शुरुवात रोमी सम्राट नीरोको शासनकाल (64 A.D.) देखि शुरू भएको थियो। याे राेमी साम्राज्यकाे अतिवाद थियोे, तर दस रोमी सम्राटहरुको शासनकालको घाेर सतावटपछि (लगभग 300 बर्षपछि) सम्राट कन्सटेनटाईनले 313 A.D. मा सम्पूर्ण रोमी साम्राज्यमा ख्रीष्टियन विश्वासलाई राष्ट्रिय धर्म घोषित गरिदिए।
2. सोभियत संघ (USSR) : कम्युनिस्ट/नास्तिक (1917-1991 A.D.)
सोभियत संघको शासनकालकाे समयमा नास्तिक(कम्युनिस्ट) हरूले ख्रीष्टियनहरूलाई क्रूरतापूर्वक दमन र सताए। पहिले तिनीहरूले धार्मिक स्वतन्त्रता दिने वाचा गरेतापनि सट्टामा पुगिसकेपछि भने सोभियत मार्क्सवादी-लेनिनवादी नीतिले निरन्तर रूपमा ख्रीष्टियनहरूलाई नियन्त्रण, दमन र अन्ततः धार्मिक विश्वासहरूको उन्मूलनको वकालत गर्यो।[५]
सोभियत संघकाे शासनकालमा हजारौं-लाखौं-कराेडाैँ ख्रीष्टियनहरूलाई मारियो, यातना दिईयाे, झ्यालखानामा कठाेर श्रम कैदी बनाईयाे, सम्पत्तिहरू जफत गरेर सरकारीकरण गरियो। धर्मलाई अफिम भन्दै ख्रीष्टियनहरूलाई विदेशी जासुस, बिद्रोही, राष्ट्रघाती ईत्यादी थुप्रै झुठो आराेप लगाएर यातना दिने गरिन्थ्यो। तर 25 डिसेम्बर 1991 काे दिन नास्तिक(कम्युनिस्ट) हरूले बनाएको सोभियत संघ(USSR) इतिहासमा फेरि कहिल्यै नउठ्ने गरि टुट्यो।[६] आज सोभियत संघबाट टुक्रेर बनेका थुप्रै युरोपका देशहरू ख्रीष्टियन देशमा परिणत भएका छन भने रूस ख्रीष्टियनहरूकाे बाहुल्य देश भएको छ।
पहिले सोभियत संघले जसरी अन्याय र अत्याचार गरेकाे थियो, त्यसरी आज चीन र उत्तर काेरियाले पनि त्यहाँका ख्रीष्टियनहरूमाथि त्यसरी नै अन्याय र अत्याचार गरिरहेका छन। तिनीहरूको पनि एकदिन पतन निश्चित छ। किनकि विश्व इतिहास साक्षी छ, कि तानाशाह र अतिवाद संसारमा कहिँपनि लामो समयसम्म टिकेको छैन, र भविष्यमा पनि टिक्ने छैन।
3. भारत : कांधमाल हिंसा (25-28 अगस्ट 2008)
हाम्रो छिमेकी देश भारत, कांधमाल जिल्ला, उडीसामा 23 अगष्ट 2008 मा एक नकाबधारी व्यक्तिले हिन्दु धर्मगुरु स्वामी लक्ष्मीनन्द सरस्वतीलाई आफ्नै आश्रममा गाेलि प्रहार गरि हत्या गरे। तर त्यहाँका अतिवादी हिन्दुहरूले यसलाई धार्मिक दङ्गा फैलाउने र ख्रीष्टियनहरू प्रतिको रिसकाे बदला लिने उत्तम माैकाकाे रूपमा लिए।
त्यस समय त्यहाँको पुलिस प्रशासनले याे हत्या नक्सलवादीहरूले नै गरेकाे हाे भन्दा समेत ती धार्मिक अतिवादीहरूले स्विकार गरेनन र सारा दाेष ख्रीष्टियनहरूमाथि लगाए। केही समयपछि धार्मिक दङ्गा शुरू भयाे। तिनीहरूको मुख्य निशाना त्यहाँका स्थानीय ख्रीष्टियनहरू, तिनीहरूका चर्च र घरहरू थियो। त्यस धार्मिक दङ्गामा अतिबादिहरूले सरकारी रिपोर्टका अनुसार हिंसाको परिणामस्वरूप कम्तिमा ३९ ख्रीष्टियन मारिए र ३९०६ ख्रीष्टियन घरहरू पूर्ण रूपमा ध्वस्त भए।
अन्य रिपोर्टहरू बताउँछन, 395 भन्दा बढी चर्चहरू भत्काइयो वा जलाइयो, 5,600-6,500 भन्दा बढी घरहरू लुटियो वा जलाइयो, 600 भन्दा बढी गाउँहरू लुटियो र 60,000-75,000 भन्दा बढी मानिसहरू घरबारविहीन भए।[७]
अरू रिपोर्टहरूले मृत्युको संख्या लगभग 100 मा राखेका छन र 40 भन्दा बढी महिलाहरूलाई यौन दुर्व्यवहार गरिएको थियो। अनौपचारिक रिपोर्टहरूले मारिनेहरूको संख्या 500 भन्दा बढीमा राखेको छ।[८] त्यस समयमा धेरै ख्रीष्टियन परिवारहरू जिउँदै जलाए। हिंसाको धम्कीमा हजारौं इसाईहरूलाई हिन्दू धर्ममा परिवर्तन गर्न बाध्य पारियो। यस हिंसाको नेतृत्व बजरंग दल, राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ(RSS) र VHP ले गरेको थियो।[९]
तर केही समयपछि भारतकै प्रसिद्ध टिभी च्यानल NDTV ले ती स्वामीलाई मार्ने नक्सलीहरूले स्वामिकाे हत्याको जिम्मा लिएको अन्तर्वार्ता देखाएपछि ख्रीष्टियनहरू निर्दाेष प्रमाणित भए।[१०] ती धर्म गुरूले नक्सालीहरूकाे विराेधमा बाेलेकाे, थुप्रै घृणा फैलाएको र तिनीहरू प्रति थुप्रै झुठो आराेप लगाएको कारण तिनीहरूले हत्या गरेको स्विकार गरे।
अब अतिबादिहरूले शुरू गरेको धार्मिक दङ्गा त राेकियाे तर त्याे ठुलो जनधनकाे क्षतिकाे जिम्मेवारी कसले लिने? त्यो कालो इतिहास कसरी मेट्ने? त्यस समय मारिएका निर्दाेष व्यक्तिहरूकाे पाप कसमाथि लाग्ने? के तिनीहरूकाे पाप क्षमा याेग्य हाेला?
भारतमा अतिवादीहरूले यस्ता अनगिन्ती अमानवीय घटनाहरू घटाएका छन, जसको सम्पुर्ण वर्णन गर्न यहाँ सम्भव छैन। तपाईंले अनलाइन समाचारहरूमा पढ्न र हेर्न सक्नुहुन्छ।
4. नेपाल : आचार्य श्रीनिवास (वि.सं. २०७४ चैत २५)
बिक्रम संवत २०७६ चैत २५ गते बिहान पौने २ बजे शौच गर्न कोठाबाट निस्केका बेला भएको गोली प्रहारबाट धर्मगुरु आचार्य श्रीनिवास घाइते भए। त्यस समय पनि थुप्रै हिन्दु अतिवादीहरूले यसको दाेष नेशनल मंगाेल अर्गनाइजेसन र ख्रीष्टियनहरूलाई नै लगाए। तिनीहरूले याे घटनालाई धार्मिक दङ्गामा परिवर्तन गर्न निकै ठुलो दुष्प्रयास गरे तापनि नेपालकाे प्रहरी प्रशासनले त्यसलाई राेक्न निकै ठुलो भुमिका खेलेको थियो।
आफैँलाई गोली हान्न लगाइ धार्मिक तथा साम्प्रदायिक हिंसा फैलाउन खोजेको आरोपमा विशेष प्रहरी अनुसन्धान टोलीले धर्मगुरु आचार्य श्रीनिवासलाई पक्राउ गर्याे। त्रिभुवन विमानस्थलबाट भारतको दिल्ली भाग्न लागेका धर्मगुरु आचार्यलाई टोलीले सोमबार बिहान विमानस्थल क्षेत्रबाट पक्राउ गरेको हो।
‘हिन्दु राज्य कायम गर्न’ भएको आन्दोलन सार्थक नभएपछि हिन्दु धर्मावलम्बी र धर्मगुरुलाई निर्णायक आन्दोलन गर्न उक्साउनका लागि आचार्यले आफ्नै अंगरक्षकलाई स्वयंमाथि गोली प्रहार गर्न लगाएको जिल्ला प्रहरी कार्यालयका प्रमुख एसपी अरुणकुमार बीसीले बताए। ‘गोलीकाण्ड गराउनका लागि आचार्यले अधिकारीलाई हतियारको व्यवस्थापन गर्न लगाएर चौधरीलाई गोली हान्ने तालिमसमेत दिलाएका थिए,’ उनले भने, ‘घटना भएकै दिनदेखि शंका भए पनि २६ दिनपछि चौधरीलाई पक्राउ गर्दा यो रहस्य खुलेको हो।’ [११][१२][१३][१४][१५][१७][१७][१८][१९][२०][२१][२२][२३][२४][२५]
हिन्दु अतिवादीहरूकाे यस्तो निन्दनीय कार्यलाई निन्दा गर्ने कुनै शब्द बाँकी छैन। तिनीहरूलाई स्वर्ग त के नरकमा पनि ठाउँ मिल्ने छैन हाेला! तापनि आज ती अपराधीहरू हाम्रै समाजमा खुल्लमखुल्ला नर्लज्ज अनुहार लिएर घुमिरहेका छन।
यी माथिका घटनाहरू त केबल प्रतिनिधि घटनाहरूमात्रै हुन। बिश्व इतिहासमा आजसम्म यस्ता घटनाहरू लाखौं छन। ती बिशेषगरी कम्युनिस्ट देशहरू, मुस्लिम देशहरू, हिन्दु बाहुल्य देशहरूमा व्यापक छ।
5. बङ्गलादेश : मुस्लिम (A.D. 2021)
मुस्लिमबहुल बाङ्ग्लादेशमा केही समय अघि दुर्गापूजाको पन्डालमा अपमान स्वरूप दुर्गाकाे मुर्तिकाे पाउमा मुस्लिमहरूको धर्मग्रन्थ कुरान राखेकाे खबर सामाजिक सञ्जालमा हल्ला फैलिएको केही घण्टामै सयौँ कट्टरपन्थी/अतिवादी मुस्लिमहरू कोमिलामा निर्मित मण्डपहरूमा विध्वंश मच्चाउन पुगिसकेका थिए। त्यसपछि अल्पसङ्ख्यक हिन्दूका सयौँ घरहरू, मन्दिरहरू र व्यवसायहरूमा आगजनी भयो। करोडौंकाे धन-सम्पत्तिकाे क्षति भयाे। अफवाहले भड्किएको हिंसामा परी कम्तीमा सातजनाको मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ र साथमा धेरै जना घाइते भए।[२६][२७][२८][२९][३०][३१][३२]
तर पछि दुर्गाकाे मुर्तिकाे मुनि कुरान राख्ने व्यक्ति कुनै हिन्दु नभएर मुस्लिम नै रहेको जानकारी त्यहाँको प्रहरी प्रशासनले अनुसन्धान गर्दा पत्ता लगायाे। बंगलादेशको पत्रिका डेली अब्जर्भरले प्रहरी स्रोतलाई उद्धृत गर्दै अभियुक्त कुमिल्लाको सुजानगरका इकवाल हुसैन रहेको बताएको छ।
आज कुरान राखेर धार्मिक हिंसा फैलाउने व्यक्ति स्वयं मुस्लिम रहेको प्रमाणित भएको छ। अब के त्याे जनधनको क्षतिकाे जिम्मा कट्टरपन्थी मुस्लिमहरूले लिन्छन? के ती कट्टरपंथी र अतिवादीहरूले आफ्नाे गल्ती स्विकार गर्लान या माफी माग्लान? के माफि मागेरमात्रै सबै परिस्थिति पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन सक्लान? के त्यस अन्यायकाे पाप र श्राप ती अतिवादीहरू जीवनबाट कहिल्यै हट्न सक्ला?
6. आई.एस.आई.एस.
ISIS (इस्लामिक स्टेट अफ इराक र सिरिया) को सेना, जसलाई IS (इस्लामिक स्टेट) पनि भनिन्छ। याे आतंकबादी समुहले केही बर्षअघि मध्यपुर्व एशियामा विशेषगरी इराक र सिरियामा ठुलो आतंक फैलाए। आई.एस.आई.एस. ले इराक र सिरिया देशलाई मुस्लीमहरुको मात्र देश घोषणा गर्नलाई उनीहरुले त्यहाँबाट ख्रीष्टियनहरुको नाम निशाना मेट्न आतंकवादी कदम चालेको थियो।
ख्रीष्टियनहरुलाई खोजीखोजी कायरता पुर्वक गोली हानी निर्मम तवरले हजारौँ ख्रीष्टियनहरुको हत्या गरेकाे थियोे। उनीहरूले सम्पत्ति, घरहरू लुटे र चर्चहरूमा बम विष्फोट गरे। इराकबाट सुरु भएको यो ख्रीष्टियन विरोधी कायरतापूर्ण आतंक उनीहरुले विश्वभर नै फैलाउने योजना थियोे। याे समूहले इराक र सिरियामा मात्र नभई सम्पुर्ण युरोपियन देशहरु र संसारभरि नै यो आतंककावादी गतिविधि फैलाई सारा विश्वभरमा फैलाई सारा विश्व नै कब्जा गर्ने र शासन गर्ने उनीहरुको गुरु योजना थियोे। ISIS ले गैर-मुस्लिमहरूलाई धर्मयुद्ध, विधर्मी र शैतान-पूजकको रूपमा झुठो आरोप लगाउँदै सताउने र हत्या गर्ने गर्थे।[३३]
उनीहरूले ख्रीष्टियन हो भन्ने थाहा पाउनासाथ यो समूहले पहिले ख्रीष्टियन धर्म र आस्था छोड्ने की मृत्यू स्वीकार गर्ने भन्ने विकल्प उनीहरुका सामु राख्थे। अनी ख्रीष्टियन आस्था छोड्न नमान्नेलाई उनीहरुकले परिवारसहित समूहमा अमानविय तवरले हत्या गर्ने गर्थे।
उनीहरूको मुख्य निशाना ख्रीष्टियनहरू भएतापनि साथमा अन्य गैर-मुस्लिम समूहहरूपनि निशानामा थिए। 200 बर्ष अघि हिटलरले यहुदीहरूमाथि गरेजस्तै त्यो ख्रीष्टियनहरू, याजिदीहरू, अल्पसंख्यकहरूकाे एक नरसंहार थियोे। इस्लामवादीहरूले त्यहाँका ख्रीष्टियनहरूलाई चार विकल्प दिन्थे,
१. या त इस्लाम स्वीकार गर।
२. वा कर तिर [जिजिया, गैर-मुस्लिमहरूमाथि इस्लामिक कर]।
३. वा शहर छाेडेर भाग।
४. वा मर्न तयार हाेऊ।
तिनीहरू जंगली जनावरहरूले जस्तै तरवारले मानिसहरूकाे हात र टाउको काट्ने गर्थे। उनीहरूले धार्मिक अतिवादकाे नाममा अनगिन्ती बालबालिकाहरू निर्ममतापूर्वक मार्थे। महिलाहरूकाे बलात्कार गर्थे। उनीमा कुनै मानवता नै थिएन।[३४]
* फेब्रुअरी 3, 2016 मा, युरोपेली संघले ख्रीष्टियनहरू सहित धार्मिक अल्पसंख्यकहरूको सतावटलाई इस्लामिक स्टेटद्वारा नरसंहारको रूपमा मान्यता दियो। याे मतदान सर्वसम्मत थियो।
* संयुक्त राज्यको प्रतिनिधि सभाले मार्च 15, 2016 मा अल्पसंख्यकहरू विरुद्धका यी अत्याचारहरूलाई नरसंहार भएको घोषणा गर्दै त्यसलाई पछ्यायो।
* अप्रिल 20, 2016 मा, बेलायती संसदले अल्पसंख्यकहरू विरुद्धको कार्यलाई नरसंहारको रूपमा निन्दा गर्न सर्वसम्मतिले मतदान गर्यो।[३५]
तरवार वा अन्य हिंसात्मक माध्यमबाट ख्रीष्टियन र अन्य अल्पसंख्यकहरूको उन्मूलन गर्नु नै यी चरमपन्थी समूहहरूको विशिष्ट र निर्दिष्ट उद्देश्य हाे। यीनीहरू सिरिया, इराक, इजिप्ट, उत्तर-पूर्वी नाइजेरिया र फिलिपिन्समा सक्रिय छन।[३६]
मध्य-पुर्व एशियामा मात्रै हाेईन, तर अफ्रिकी मुलुक नाइजेरियामा पनि यस्तै आतंकवादी इस्लामवादी बोको हराम र फुलानी बन्दुकधारीहरूले “ख्रीष्टियन धर्म उन्मूलन र देशको पूर्ण इस्लामीकरणको लागि मार्ग प्रशस्त गर्न” अहिले पनि काम गरिरहेको छ। एक प्रतिवेदन अनुसार, नाइजेरियामा, हरेक महिना औसतमा सयौं ख्रीष्टियनहरू मारिन्छन। धेरैलाई अपहरण गरिन्छन, महिलाहरूलाई बलात्कार गरिन्छन।[३७]
नाइजेरियामा, इस्लामवादी चरमपन्थी समूह बोको हरामले फुलानी गोठालाहरूसँग मिलेर नरसंहार, चर्च भवनहरूको विनाश र ख्रीष्टियनहरूलाई सामूहिक निष्कासनको अभियान सञ्चालन गर्दै आएकाे छ।[३८]
अतिवादले कसैलाई फाईदा दिँदैन। यसकारण यस्ता अतिवाद विचर धारा भएका व्यक्ति, समुहदेखि आफैलाई र आफ्नाे सन्तानलाई निकै टाढा राख्नुहाेस!
ख्रीष्टियन अतिवादकाे पनि अस्तित्वमा छ, हामी यसबाट पनि बच्न जरुरी छ। राेमन क्याथाेलिक मण्डलीले पनि 500-1500 A.D. सम्मकाे समयमा अतिवादकाे सिमा पार गरेको थियोे। यसलाई मण्डलीकाे अन्धकारकाे युग पनि भनिन्छ।
इतिहास दाेहाेर्याउनकाे निम्ति हाेईन, तर त्यहाँबाट पाठ सिक्नकाे निम्ति पढिन्छ।
यसकारण भनिएको छ,
“इतिहासबाट पाठ सिक्न नसक्नेहरूले दोहोर्याउने खतरा हुन्छ।” - जर्ज सान्टायाना
“इतिहासका पाठहरू सम्झनुहोस - यदि हामीले इतिहासबाट पाठ सिक्नुहुन्न भने, हामी यसलाई दोहोर्याउन बाध्य छौं।” - टेड क्रुज
“यदि तपाईं भविष्य असल पार्न चाहानुहुन्छ भने अतीतको अध्ययन गर्नुहोस।” - कन्फ्युसियस
“तपाईंले विगतको बारेमा जति धेरै जान्नुहुन्छ, तपाईं भविष्यको लागि राम्रोसँग तयार हुनुहुन्छ।” - थियोडोर रुजवेल्ट
“इतिहासबाट पाठ सिक्न असफल भएकाले इतिहास दोहोर्याउने खतरा हुन्छ।” - विन्स्टन चर्चिल
“हामीले आफ्नो बाटो परिवर्तन गर्न आवश्यक पाठ सिक्न नसकेसम्म इतिहास दोहोरिरहन्छ।” - अज्ञात
“यदि तिमीलाई इतिहास थाहा छैन भने, तिमीलाई केहि पनि थाहा छैन। तिमी त्यो पात हौ जसलाई थाहा छैन कि यो रूखको अंश हो।” - माइकल क्रिचटन
श्रोतहरू :
१. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Persecution_of_Christians_in_the_Roman_Empire
२. https://youtu.be/9hE19AKDioQ
३. https://bbc.in/2RU6ohd
४. संसारका ख्रीष्टियन शहिदहरू, जाेन फाेक्स, जीवन मार्ग प्रकाशन, पृष्ठ नं. 13
५. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Persecution_of_Christians_in_the_Soviet_Union
६. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Christian_communism
७. https://en.m.wikipedia.org/wiki/2008_Kandhamal_violence
८. https://youtu.be/ijXaVR5UJTU
९. https://youtu.be/NjSZ3g43MMc
१०. https://youtu.be/3WcBj7Q04Bw
११. https://ekantipur.com/news/2018/05/07/152568710753126200.html
१२. https://annapurnapost.com/news/99380
१३. https://www.onlinekhabar.com/2018/05/682716
१४. https://www.nepalipatra.com/news/shree-niwas/533
१५. https://www.setopati.com/social/156180
https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/148185-1525684380.html?click_from=category
१६. https://radiokantipur.com/ampnews/national/2018/05/07/20180507173832
१७. https://www.samayapost.com/05/32051.html
१८. https://deshsanchar.com/2018/05/30/60313/
१९. http://www.samajkoawaj.com/?p=27927
२०. https://www.kathmandupati.com/news/dharma-guru-sriniwas/14980/
२१. http://www.voiceofnepal.tv/2018/05/14916/
२२. https://youtu.be/QsaPMGnuPPc
२३. https://youtu.be/ol0r6JFzLu0
२४. https://youtu.be/IJcH8OFsX-M
२५. https://www.facebook.com/2204508583110142/videos/2239978269563173/?app=fbl
२६. https://www.bbc.com/nepali/news-59007232.amp
२७. https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/73102/2021-10-21
२८. https://www.lumbinitimes.com/samacara/14726
२९. https://youtu.be/jdqBG0WeErM
३०. https://www.facebook.com/237647452933504/posts/5020298111335057/?app=fbl
३१. https://www.facebook.com/237647452933504/posts/5026855324012669/?app=fbl
३२. https://www.facebook.com/153808061303123/posts/6206386296045239/?app=fbl
३३. https://www.csmonitor.com/layout/set/amphtml/World/Middle-East/2015/0225/Who-are-the-Assyrian-Christians-under-attack-from-Islamic-State
३४. https://www2.cbn.com/news/world/isis-swallowing-iraq-theyre-killing-children
३५. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Persecution_of_Christians_by_the_Islamic_State
३६. https://youtu.be/iknQZH8BqhY
३७. https://releaseinternational.org/persecution-of-christians-close-to-genocide/
३८. https://www.churchtimes.co.uk/articles/2017/13-october/news/world/genocide-of-christians-on-the-rise
येशूलाई पछ्याउन सबैभन्दा खतरनाक ५० देशहरू :
https://www.christianitytoday.com/news/2021/january/christian-persecution-2021-countries-open-doors-watch-list.html